Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İstanbul 17 °C
Hafif Yağmurlu

Arnavutköy’de Tarihî Dönüşüm: Terkos’un Kum Tepeleri Nasıl Ormana Dönüştü?

11.11.2026
1.251
Arnavutköy’de Tarihî Dönüşüm: Terkos’un Kum Tepeleri Nasıl Ormana Dönüştü?

Bugün Terkos Gölü ile Karadeniz arasında uzanan geniş ormanlık alanlara baktığınızda, bu toprakların bir zamanlar rüzgârla sürekli yer değiştiren kum tepeleriyle kaplı olduğunu hayal etmek zor. Oysa Arnavutköy’ün kuzeyinde, Terkos Gölü’nü tehdit eden hareketli kumullar vardı. Rüzgârın taşıdığı kumlar göle doğru ilerliyor, İstanbul’un önemli içme suyu kaynaklarından biri için ciddi bir tehlike oluşturuyordu.

Bu tehlikeye karşı başlatılan çalışmaların geçmişi 1885 yılına kadar uzanıyor. Önce küçük bir alanda denenen ağaçlandırma çalışmaları, 1960’lı yıllardan itibaren planlı ve geniş kapsamlı bir ormancılık projesine dönüştü. Yıllar boyunca sürdürülen çalışmalarla kum hareketleri kontrol altına alınırken bölgede geniş ağaçlandırma alanları oluşturuldu.

Terkos’un bugünkü doğal görünümünün arkasında, İstanbul’un su kaynaklarından birini korumak amacıyla başlatılan uzun soluklu bir mücadele bulunuyor.

Terkos Gölü’nü Tehdit Eden Kumullar

Terkos Gölü’nün kuzeyinde, Karadeniz kıyısı boyunca uzanan kumullar geçmişte rüzgârın etkisiyle sürekli hareket ediyordu. Özellikle kuvvetli kuzey rüzgârları, kıyıdaki kumları iç kesimlere ve göl yönüne taşıyordu.

Bu hareketlilik zamanla Terkos Gölü için ciddi bir risk oluşturdu. İstanbul Üniversitesi’nde hazırlanan doktora tezinde aktarılan tarihî bilgilere göre, kumulların gölü doldurması sonucunda 75–80 bin metreküp civarında hacim kaybı yaşandığı belirtiliyordu.

O dönem İstanbul’un su ihtiyacında önemli bir yere sahip olan Terkos Gölü’nün korunması için ilk girişimler bu tehlikenin ardından başladı.

1885–1887: Terkos’ta İlk Ağaçlandırma Girişimi

Terkos çevresindeki kumullara karşı ilk ağaçlandırma çalışmaları 1885–1887 yılları arasında gerçekleştirildi.

Dönemin Terkos su tesislerini işleten Dersaadet Anonim Şirketi tarafından yaklaşık 0,8 hektarlık alanda sahil çamı dikilerek bir deneme çalışması yapıldı. Küçük ölçekte gerçekleştirilen bu girişim, Türkiye’deki ilk kıyı kumulu ağaçlandırma uygulaması olarak kayıtlara geçti.

Bu ilk adım, Terkos Gölü’nü kumul hareketlerinin etkisinden korumaya yönelik çalışmaların başlangıcını oluşturdu. Ancak geniş alanlarda uygulanacak sistemli ağaçlandırma için daha kapsamlı araştırmalara ihtiyaç vardı.

1959: Hangi Ağaç Türleri Terkos’un Kumullarında Yetişebilirdi?

Terkos kumullarında ağaçlandırma çalışmalarının gelişmesinde Prof. Dr. İbrahim Atay’ın araştırmaları önemli rol oynadı.

1959 yılında yaklaşık 5 hektarlık alanda farklı ağaç türleriyle denemeler gerçekleştirildi. Sahil çamı, fıstık çamı, kızılçam, karaçam, servi, dişbudak, kavak ve akasya gibi çeşitli türler bu çalışmalarda değerlendirildi.

Araştırmalar sonucunda sahil çamı ve fıstık çamının bölge koşullarına daha iyi uyum sağladığı görüldü. Sonraki ağaçlandırma çalışmalarında bu iki türün kullanımına ağırlık verildi.

Bu denemeler, Terkos’ta yürütülecek büyük ölçekli kumul ağaçlandırmalarının bilimsel temelini oluşturdu.

1961: Terkos Gölü Muhafaza Ormanı İlan Edildi

1961 yılı, Terkos çevresindeki doğal alanların korunması açısından önemli bir dönüm noktası oldu.

Bakanlar Kurulu kararıyla Terkos Gölü ve çevresindeki orman alanlarını kapsayan yaklaşık 5.790 hektarlık bölge, “Terkos Gölü Muhafaza Ormanı” olarak ilan edildi.

1968 tarihli orman amenajman planında bu alanın yaklaşık 3.750 hektarlık bölümünün Terkos Gölü kumul sahasından oluştuğu belirtiliyordu.

Böylece Terkos çevresindeki orman ve kumul alanlarının korunmasına yönelik çalışmalar daha kapsamlı bir çerçeveye kavuştu.

1963–1985: Kum Tepelerini Durdurmak İçin Nasıl Bir Yöntem Uygulandı?

Terkos’taki ağaçlandırma çalışmaları, doğrudan fidan dikmekten çok daha kapsamlı bir süreç gerektiriyordu. Çünkü hareketli kumların üzerine dikilen fidanların tutunabilmesi için öncelikle rüzgârın taşıdığı kumun kontrol altına alınması gerekiyordu.

Bu nedenle çalışmalar birkaç aşamada yürütüldü.

İlk aşamada ahşap perdeler, çalı demetleri ve sazlardan yararlanılarak rüzgâr perdeleri oluşturuldu. Bu düzenekler, rüzgârın hızını keserek kumun taşınmasını yavaşlatıyordu.

İkinci aşamada kumul yüzeyinde bitkisel örtünün gelişmesi desteklendi. Çayırlandırma çalışmalarıyla bitki köklerinin kum tanelerini tutması ve toprağın organik madde bakımından zenginleşmesi amaçlandı.

Son aşamada ise bölgenin iklim ve toprak koşullarına uyum sağlayan ağaç türleri dikildi. Sahil çamı ve fıstık çamı, bu uygulamaların temel türleri arasında yer aldı.

Bu yöntem sayesinde kumulların hareketi aşamalı olarak kontrol altına alınırken ağaçlandırma çalışmalarının başarı şansı da artırıldı.

2.102 Hektarlık Ağaçlandırma Çalışması

Terkos’taki çalışmalar 1960’lı yıllardan itibaren geniş bir alana yayıldı. Türkiye’de kıyı kumulları üzerine hazırlanan teknik raporlarda, İstanbul-Durusu bölgesinde 1960–1985 yılları arasında toplam 2.102 hektarlık alanda ağaçlandırma yapıldığı aktarılıyor.

2009 yılında Orman ve Av dergisinde yayımlanan çalışmada ise bu süreçte 2 milyon 945 bin fidan dikildiği bilgisi yer alıyor.

Bu rakamlar, Terkos’taki dönüşümün küçük bir deneme alanının çok ötesine geçtiğini gösteriyor. Uzun yıllar devam eden çalışmalar sonucunda daha önce hareketli kumullarla kaplı olan geniş sahalarda ağaçlandırılmış orman alanları oluşturuldu.

2013 Verileri: Ağaçlandırılmış Alan Ne Kadardı?

İstanbul Üniversitesi’nde Servet Pehlivan tarafından hazırlanan 2017 tarihli doktora tezinde, 2013 yılı orman amenajman planı verileri de inceleniyor.

Bu verilere göre Durusu Kumul Ağaçlandırma Sahası’nda ağaçlandırılmış kumul alanı 1.647,2 hektar olarak kaydedilmişti.

1960–1985 dönemine ait 2.102 hektarlık çalışma verisiyle 2013 yılındaki 1.647,2 hektarlık kayıt farklı tarihleri ve ölçüm kapsamlarını yansıtıyor. Bu nedenle iki rakam arasındaki fark üzerinden doğrudan orman alanının azaldığı veya kaybolduğu sonucuna ulaşmak doğru olmaz.

Her iki veri de Terkos’taki ağaçlandırma çalışmalarının boyutunu ve uzun yıllara yayılan ormancılık faaliyetlerinin önemini ortaya koyuyor.

Terkos Havzası: Ormanlardan Çok Daha Fazlası

Terkos Havzası, İstanbul’un önemli içme suyu kaynaklarından birini barındırmasının yanında zengin bir doğal yaşam alanına sahip.

Key Biodiversity Areas (KBA) kayıtlarında Terkos Havzası, uluslararası öneme sahip bir biyolojik çeşitlilik alanı olarak tanımlanıyor. Havzada ormanların yanı sıra sulak alanlar, sazlıklar, çayırlar, fundalıklar ve doğal kumul habitatları bulunuyor.

Aynı kayıtlarda bölgede 575 damarlı bitki taksonunun tespit edildiği, bunların arasında yerel ve ulusal ölçekte nadir türlerin de bulunduğu aktarılıyor. Terkos Gölü ve çevresindeki sulak alanlar, su kuşları ve farklı yaban hayatı türleri açısından da önemli yaşam alanları oluşturuyor.

Bu zenginlik, Terkos’un doğal değerinin yalnızca ağaçlandırılmış alanlarla sınırlı olmadığını gösteriyor. Açık kumul alanları, sulak alanlar ve çayırlar da kendilerine özgü canlı yaşamını barındırıyor. Bu nedenle bölgenin korunmasında ormanların yanı sıra doğal habitatların devamlılığı da büyük önem taşıyor.

Terkos’un Dönüşümü İstanbul İçin Neden Önemli?

Terkos Gölü, İstanbul’un önemli içme suyu rezervuarlarından biri olmayı sürdürüyor. Gölün çevresindeki doğal orman örtüsü, havzanın ekolojik dengesi ve su kalitesi açısından önemli bir rol üstleniyor.

Geçmişte kumul hareketlerinin gölü doldurma riski, bu alanlarda koruma çalışmalarının başlatılmasındaki temel nedenlerden biriydi. Yıllar boyunca uygulanan mekanik önlemler, bitkilendirme ve ağaçlandırma çalışmalarıyla kum hareketleri kontrol altına alındı.

Bugün Terkos ile Karadeniz arasında uzanan ormanlık alanlar, bu uzun soluklu çalışmaların izlerini taşıyor. Ancak havzanın geleceği için yalnızca ağaçların korunması yeterli değil; su kaynaklarının, sulak alanların, doğal kumulların ve yaban hayatının birlikte korunması gerekiyor.

Kum Tepelerinden Ormanlara Uzanan Bir Arnavutköy Hikâyesi

Terkos’un bugünkü görünümü, geçmişte yaşanan çevresel bir tehlikeye karşı başlatılan ve kuşaklar boyunca sürdürülen çalışmaların sonucunda şekillendi.

1885–1887 yıllarında küçük bir alanda başlayan ilk denemeler, 1959’daki bilimsel araştırmalar ve 1960’lı yıllardan itibaren uygulanan kapsamlı projelerle büyük bir dönüşüme dönüştü.

Bir zamanlar rüzgârın taşıdığı kumların Terkos Gölü’nü tehdit ettiği bu coğrafya, bugün İstanbul’un önemli orman ve doğal yaşam alanlarından birini barındırıyor.

Arnavutköy’ün kuzeyinde uzanan Terkos ormanları, yalnızca bugünün doğal güzelliğiyle değil, geçmişten günümüze uzanan bu çevre mücadelesiyle de dikkat çekiyor.